Experimenteren met de bijstand om te kijken wat er gebeurt als je mensen een onvoorwaardelijk inkomen geeft. Dat kunnen gemeentes waarschijnlijk begin volgend jaar gaan doen. De plannen voor de experimenten zijn ingediend bij de staatssecretaris van Sociale Zaken Jetta Klijnsma die voor het zomerreces gaat bepalen of de experimenten mogen worden uitgevoerd.

Verschillende gemeentes willen graag met een experiment onderzoeken wat er beter kan aan de bijstand door verschillende regels en restricties uit te delen aan een aantal groepen. In de gemeente Utrecht is het plan om een van die groepen de bijstand te geven zonder sollicitatieplicht en dat zij mogen bijverdienen zonder gekort te worden op de uitkering. Vanwege die groep staat het experiment in de gemeente Utrecht, genaamd ‘Weten wat werkt’, ook bekend als het basisinkomen-experiment. De wethouder van Werk en Inkomen Victor Everhardt (D66) zegt ook door middel van deze experimentengroep te willen onderzoeken wat een basisinkomen met mensen doet.

In de gemeente Utrecht gaat dit in samenwerking met de Universiteit Utrecht waar hoofddocent economie Loek Groot bij is betrokken. Hij vindt het interessant om te kijken of er een positief effect is bij mensen die een onvoorwaardelijk bijstand ontvangen. Er is volgens Groot daar nog geen onderzoek gedaan in Nederland, dus we kunnen niet weten wat er uit komt.

Er is ruimte voor de experimenten met de bijstand omdat de bureaucratie in het systeem nu veel problemen veroorzaakt. Mensen in de bijstand die bijvoorbeeld iets bijverdienen moeten al hun informatie opsturen en zelf uitrekenen hoeveel bijstand ze mogen houden. Dat is voor veel mensen lastig en die krijgen dan onverwacht een rekening voor een terugvordering van hun uitkering en soms zelfs een boete.

Veel mensen in de bijstand zijn continu bezig met hun financiële situatie. Wetenschappelijk onderzoekt wijst uit dat financiële stress invloed heeft op IQ. Lang werd gedacht dat iemand zijn intelligentievermogen vast staat, maar deze kan gemakkelijk aangetast worden door omstandigheden. Schaarste is van invloed op onze mentale processor. Het zorgt ervoor dat mensen minder gebruik kunnen maken van hun capaciteit.

In een winkelcentrum in New Jersey is in 2013 een experiment afgenomen om dit in de praktijk te testen. Eerst werd een groep deelnemers gevraagd om zich voor te stellen dat ze 300 dollar zouden moeten betalen voor een autoreparatie waarvan de verzekering de helft zou betalen. Bij een andere groep zou dit 3.000 dollar zijn. Daarna werden bij beide groepen twee soort IQ tests afgenomen. De Raven Progressive Matrices, een meerkeuze intelligentietest die het logisch redeneervermogen en leereffect test, en een Spatial Compatibility test, die ruimtelijk inzicht test.

Vervolgens werden de resultaten in twee gesplitst door rijk en arm door het gemiddelde huishoudelijke inkomen te nemen. Uit het experiment is gekomen dat bij de deelnemers die een bedrag van 300 dollar moesten voorstellen er geen verschil was tussen de rijke en arme groep. Maar in de groep waarbij de deelnemers aan 3.000 dollar moesten denken, deed de arme groep het veel slechter. Zij scoorde gemiddeld 10 tot 12 punten lager. De schrijvers van het boek “Scarcity: Why Having Too Little Means So Much” zeggen dat financiële stress je bandbreedte erg verkleint. Het ervaren van financiële stress staat gelijk aan een nacht niet slapen. Omdat de armere deelnemers zich zorgen gingen maken over hoe zij aan die 3.000 dollar zouden komen, konden zij niet hun volledige capaciteiten gebruiken bij het maken van de IQ test. De rijkere groep deelnemers hadden hier geen last van.

Dit fenomeen wordt vaak vergeleken met het gebruik van een laptop. Een laptop kan bijvoorbeeld best snel op het internet een pagina lagen. Maar wanneer er een hoop andere programma’s open staan, het speelt muziek af en het downloadt tussendoor nog bestanden dan duurt het opeens veel langer om een pagina te laden. Dat komt niet omdat de laptop slecht is, maar omdat de laptop veel dingen tegelijk moet doen.

De onderzoeker van het winkelcentrum experiment in New Jersey Shafir zei tegen de Correspondent (Bregman. R. 17-12-2013) dat door het langetermijnperspectief verdwijnt omdat een individu zich moet focussen op direct gebrek. ‘Als je de armen wilt begrijpen, moet je je voorstellen dat je met je gedachten elders bent. Het kost veel moeite om jezelf in de hand te houden. Je bent afwezig en raakt snel van streek. En dat elke dag.’ Daarom leidt schaarste, ook in de vorm van geld, tot onverstandige beslissingen.

Martha Meerman, arbeidspsycholoog en onderzoekster aan de UvA en is bij de gemeente Amsterdam bij het experiment betrokken. Zij noemt dit fenomeen het hebben van een kokervisie. “De financiële stress geeft mensen een kokervisie. Je ziet alles door die bril dan zie je niet meer de mooie dingen van het leven.”

Volgens Meerman kan je als je schaarste hebt niet meer met een brede blik kijken. Ook mensen die een bijstandsuitkering hebben ervaren nog steeds die schaarste. “De hoogte van het bijstandsuitkering is natuurlijk hartstikke weinig. Je kan daar niet van naar de Efteling of naar Artis, dat kost al te veel geld als je met je gezin daar naartoe gaat.” Als de plannen door Klijnsma worden goedgekeurd wil zij graag de effecten van een onvoorwaardelijk inkomen testen bij verschillende leeftijdsgroepen.

Dit onderzoek is ook een discussiepunt geweest in de gemeenteraad van Utrecht. Heleen de Boer is fractievoorzitter van GroenLinks en woordvoerster werk en inkomen. “Mensen die in armoede zitten gaan letterlijk in IQ achteruit. Ze zijn zo bezig met geld en met schulden dat ze onverstandige beslissingen nemen.” Dat betekent volgens De Boer vaak dat ze nog meer in de problemen komen of in ieder geval geen beslissingen waardoor ze actief in de maatschappij kunnen komen of aan het werk gaan. “En in die zin zou het veel beter zijn om die levensbehoeftes en het oplossen van schulden dat daar aan gewerkt wordt en dat je dus in die zin een betere basis hebt. Op basis daarvan ook weer met andere dingen bezig kunt zijn en weer verstandige beslissingen voor je toekomst kan nemen,” aldus De Boer.

Maar volgens Judith Tielen, woordvoerster werk en inkomen van de VVD in de gemeente Utrecht gaat armoede over veel meer. “Niet iedereen komt vanzelf uit z’n luie stoel. Daar ben ik steeds meer van overtuigd.” Volgens Tielen moet je die mensen juist achter de broek zitten en niet zomaar geld geven. Of het erg is dat het IQ omlaag gaat bij armoede is volgens Tielen maar de vraag. “Is dat een gegeven? Of is dat iets waar je wat mee kan? Een IQ is net als met spieren, dat kun je gewoon trainen. Dat doet even pijn als je dan weer aan de slag gaat,” aldus Tielen. Zij gelooft dat je er op lange termijn wel weer blij van wordt. “Sommige mensen hebben dat uit zichzelf maar sommige mensen hebben wel een duwtje nodig, een handje of een zetje. Soms een schop.”

Onder de inwoners van Utrecht is een steekproef afgenomen door middel van een enquête om te peilen wat zij van het basisinkomen en het experiment vonden. In totaal waren er 355 respondenten waarvan 66% aangaf positief tegenover het basisinkomen te staan. Landelijk is door TNS NIPO (2014) gemeten hoe hoog het onder de totale bevolking was van Nederland. In dat onderzoek waren juist meer mensen zijn negatief (50%) over het basisinkomen dan positief (30%). Uit de steekproef in de gemeente Utrecht blijkt dat mensen die aangeven financiële stress te ervaren veel positiever tegenover het idee van een basisinkomen zijn dan mensen die aangeven weinig financiële stress te ervaren.

In Utrecht geeft volgens de steekproef 61% van de respondenten aan financiële stress te ervaren. De linker grafiek hieronder, Figuur 1 laat een verdeling van de respondenten zien die aangegeven hebben zeer positief te zijn over het basisinkomen. Daarbij valt op dat het aantal respondenten die aangeven tamelijk weinig of weinig financiële stress te ervaren laag is. De grafiek rechtsonder, Figuur 2, geeft de verdeling aan van de respondenten die hebben aangegeven zeer negatief te zijn over het basisinkomen. Uit figuur 2, blijkt dat juist het aantal respondenten die aangeven tamelijk weinig of zeer weinig financiële stress ervaren een meerderheid vormt.

Figuur 1. ‘Zeer positief’ Figuur 2. ‘Zeer negatief’

screen-shot-2016-10-04-at-16-50-10

De plannen voor het experiment bij de gemeentes is geen echt basisinkomen-experiment omdat een basisinkomen zou moeten gelden voor iedereen. Maar door een groep bijstandsgerechtigden de bijstandsuitkering onvoorwaardelijk te verlenen is het wel mogelijk om te kijken wat voor effecten dat heeft. Het laat namelijk zien wat voor invloed het wegnemen van financiële stress heeft bij de deelnemers. Onderzoekers zijn benieuwd wat mensen met hun tijd gaan doen als opeens niet alles meer ‘moet’. Misschien dat de mensen in de experimentengroepen dan anders zullen gaan handelen.

Literatuurlijst:
• Boer. De. H. (22-04-2016). Persoonlijk interview.
• Bregman. R. (17-12-2013). De Correspondent. Waarom arme mensen domme dingen doen.
• Groot. L. (21-04-2016). Persoonlijk interview.
• Meerman. M. (20-04-2016). Persoonlijk interview.
• Tielen. J. (21-04-2016). Persoonlijk interview.
• Shafir. E.(12 september 2014). Thepychreport.com. Scarcity: why having too little means so much. Geraadpleegd op: 24-05-2016. Van: http://thepsychreport.com/essays-discussion/scarcity-excerpt-mullainathan-shafir/